عربى در اين ناحيه كمتر نفوذ كرده بوده « 1 » و بدين‌سبب ويژگىهاى سازمان اشرافى باستانى آريائى را مدت بيشترى حفظ كرده بوده است . به گفتهء يعقوبى « 2 » در حدود 400 دژ - يعنى محتملا « كوشك - دژ » دهقانان - در اسروشنه برپا بوده . از ديگر سو ابن حوقل و مقدسى « 3 » رستاق‌هاى بسيارى را نام مىبرند كه هيچ شهرى در آنها وجود نداشته . در كوههاى بتّم يعنى در ناحيهء زرافشان عليا قريه‌ها و دژهاى فراوان وجود داشته . زرافشان عليا جزو اسروشنه بوده - اگرچه مدتى هم ظاهرا ناحيهء مستقلى محسوب مىشده است . ابن خردادبه « 4 » اين ناحيه را همچون واحد مالياتى مستقلى مىداند . و حتى در يك جا از « شهريار بتّم » ياد شده است « 5 » . شايد ، از جملهء شهرها ، مرسمنده ( در تأليف يعقوبى « 6 » « ارسمنده » آمده ) كه موضع دقيق آن معين نگشته ، در اينجا قرار داشته است . به گفتهء ابن حوقل « 7 » شهر بر كرانهء رود پهنى ، كه در زمستان از قشريخ ضخيمى پوشيده مىشده ، برپا بوده ، به‌سبب آب و هواى سرد اين ناحيه شراب‌سازى و بستاندارى غير ممكن بوده است ولى ساكنان آن با موفقيت كامل به كشت غلات و ساختن گلخانه‌ها مىپرداختند . گذشته از اين هر ماهه بازارهاى روز كه انبوه جمعيت در آن شركت مىجستند در اينجا برپا مىشده . مسجد جامع

--> ( 1 ) - بارتولد ، « سخنى چند دربارهء فرهنگ آريائى » ، ص 32 . ( 2 ) - « كتاب البلدان » ، 294 . ( 3 ) - ابن حوقل ، 382 ؛ مقدسى 266 - 265 . ( 4 ) - ابن خرداذبه ، 38 . ( 5 ) - همانجا ، 40 ( شاهك بتم ذوالنعنعة لقب داشته - تحريريه ) . ( 6 ) - كتاب البلدان ، 294 . ( 7 ) - ابن حوقل ، 382 - 381 ؛ به مقدسى ( 278 ) نيز رجوع شود .